Luftnachrichten-Regiment 229

Wstęp do Luftnachrichten…

Na wstępie... za nim jednak przejdziemy do meritum omawianego zagadnienia, chciałbym wyjaśnić przyszłemu odbiorcy... czytelnikowi niniejszego artykułu, celowość zachowania niemieckiej nomenklatury wojskowej z czasów II wojny światowej. Spotkałem się z wieloma publikacjami, w których autorzy dość swobodnie operują polskim nazewnictwem do tłumaczeń niemieckich nazw jednostek i terminologii wojskowej, które w pewien sposób wprowadzają pewne zamieszanie... ujednolicając nazwy nie do końca zgodne z niemieckimi terminami. Polskie słownictwo woskowe jest o wiele prostsze i znacznie uboższe od tego niemieckiego, które nie zawsze można wprost przetłumaczyć na język polskiego odbiorcy. Jestem zdania, że zachowanie terminologii danego kraju w omawianym okresie oddaje pełny obraz historyczny danego zagadnienia, tym samym wprowadzając czytelnika na wyższy poziom świadomości na ogół wydającego się prostego, lecz bardzo złożonego tematu.

Wśród używanej polskiej terminologii niemieckich nazw można znaleźć... pułki radiotechniczne, pułki łączności, pułki łączności lotniczej, pułki łączności powietrznej, powietrzne pułki łączności i pułki łączności Luftwaffe określenia, które w pewien sposób zawężają zakres służby do rodzaju siły zbrojnej, ale nie określą w pełni zakresu zadań jednostek. Jest to w pewien sposób uproszczenie wynikające z tłumaczenia... nie zawsze zgodnego z językiem niemieckim, ale nadającego pewien ton zagadnieniu. Dlatego zachowując oryginalne niemieckie nazewnictwo... pisane obok w nawiasach, polskie tłumaczenia nazw... szczególnie jednostek i pododdziałów, piszę małą literą, co nie zawsze jest zgodne z polską gramatyką. Mam na uwadze to, że mnogość rodzajów służby i nazw jest tak ogromna i nie zawsze łatwa w odbiorze dla początkującego niezaznajomionego z tematem czytelnika.

Plakat werbunkowy „Luft-Nachrichten-Truppe Führungsorgan der Luftwaffe” autorstwa Thomasa Grochowiaka. W wolnym tłumaczeniu... Wojska Łączności Powietrznej Organ zarządzający Siłami Powietrznymi (Luftwaffe). Foto… źródło Internet.

Jak już wspomniałem wcześniej w jednym z podrozdziałów „Kryptonim Plattberg”... pułki łączności Luftwaffe były najwyższym poziomem organizacyjnym naziemnej służby łączności i rozpoznania (radiowego) powietrznego (Luftnachrichtendienst) w strukturach niemieckich sił powietrznych III Rzeszy, których szerokie spektrum zadań obejmował m.in. tworzenie i obsługę łączy łączności radiowej i telefonicznej, obserwacje przestrzeni powietrznej metodami pomiarów radiowych (radar), czyli służba meldowania i kierowania lotów, a także kontrola ruchu lotniczego oraz radionawigacja i naprowadzanie własnych statków powietrznych (system Y).

Inne zadania służby łączności i rozpoznania obejmowały także detekcję radiową za pomocą stacji podsłuchowych, rozpoznanie radiowe, czyli kryptoanalizę zaszyfrowanego wrogiego ruchu radiowego oraz w końcu obronę radiową i wynikające z tego środki zaradcze wykorzystywane w szerokim słowa znaczeniu walki radioelektronicznej.

Ponadto żołnierze służby byli trzonem obsady stanowisk dowodzenia (Gefechtsstände) gdzie w pomieszczeniach operacyjnych... oceny sytuacji (Auswertung), pełnili szereg funkcji od obsługi łączy radiowo-telefonicznych, planszetów... na które nanoszono trasy nieprzyjacielskiego ruchu lotniczego, operatorów mechanizmów kreślących stołów oceny sytuacji... po kreślarzy (planszecistów) nanoszących trajektoria śledzonych wrogich samolotów i wielu innych... równie ważnych funkcji pełnionych w systemie nocnej i dziennej obrony powietrznej, który z czasem... wobec druzgocącej alianckiej anglo-amerykańskiej przewagi powietrznej, która zapaliła Niemcy, straciła na znaczeniu.

 

Sala operacyjna w działaniu… zdjęcie wykonane na potrzeby niemieckiego czasopisma „Signal”, organu prasowego wydziału propagandy Naczelnego Dowództwo Wehrmachtu (Oberkommando der Wehrmacht) siły zbrojnej III Rzeszy. Fotografia została celowo sfałszowana… co niezmienna faktu, że została poddana szczegółowej analizie przez brytyjskie służby wywiadowcze… źródło www.luftkrig1939-45.dk.

Pułk łączności… Luftnachrichten-Regiment 229

229 pułk łączności powietrznej (Luftnachrichten-Regiment 229) został sformowany 2 września 1944 roku na bazie sztabu i dwóch batalionów rozformowanego 98 pułku meldowania lotów łączności powietrznej (Luftnachrichten-Flugmelde-Regiment 98) z dowództwem i sztabem w Koźlu (Cosel) na Górnym Śląsku. Pułk składał się z trzech batalionów (Abteilung) i podlegał bezpośrednio pod dowództwo powietrzno-myśliwskie Śląsk (Jagdfliegerführer Schlesien) w Koźlu (przeniesione w styczniu na lotnisko Praga-Ruzyně do Czech) do lutego 1945 roku, gdzie w następstwie został rozwiązany 10 lutego tegoż roku. Dowódcą pułk... jak i jednocześnie regionalnego dowództwa powietrzno-myśliwskiego Śląsk był pułkownik (Oberst) Hans Krumm, który według różnych rozbieżnych źródeł pełnił swoje obowiązki na stanowisku dowódcy od grudnia 1944 do 3 lutego 1945 roku a od 8 maja tego roku w dowództwie regionalnym Dania (Jagdfliegerführer Dänemark).

 

[Rys. 01] Skład bojowy i schemat organizacyjny pułku sporządzony według listy osobowej kierownictwa placówek podległych dowództwu powietrzno-myśliwskiemu Śląsk (Jagdfliegerführer Schlesien) na okres 1 października 1944 roku. Schemat obejmuje również podległe placówki terenowe… obsługiwane przez kompanie 229 pułku łączności Luftwaffe.

I. Abteilung

I batalion sformowany 2 września 1944 roku na bazie sztabu I batalionu 98 pułku meldowania lotów łączności powietrznej (I./Luftnachrichten-Flugmelde-Regiment 98) z dowództwem i sztabem w dzisiejszej Dąbrowicy (Eichberg) nieopodal Jeleniej Góry (Hirschberg) na Dolnym Śląsku. Ponadto w ramach batalionu funkcjonowały trzy dowództwa posterunków obserwacyjno-meldunkowych Fugwachkommando w Legnicy – Fluko Liegnitz, Wrocławiu – Fluko Breslau i Opolu – Fluko Oppeln. W skład batalionu wchodziło siedem kompanii w tym trzy ciężkie kompanie meldowania i kierowania lotów, dwie średnie kompanie meldowania i kierowania lotów oraz dwie lekkie kompanie meldowania lotów.

1. schwere Flugmelde-Leit-Kompanie (Funkmeßstellung 1. Ordnung Liebenberg) przemianowana z 13. Flugmelde-Leit Kompanie / Luftnachrichten-Regiment 211. Lokalizacja: Brennik koło Krotoszyc (Kroitsch), dolnośląskie/Polska.

2. schwere Flugmelde-Leit-Kompanie (Funkmeßstellung 1. Ordnung Kemperstein) przemianowana z 18. Flugmelde-Leit Kompanie / Luftnachrichten-Regiment 201, rozwiązana w styczniu 1945 roku. Lokalizacja: Bralin koło Kępna (Kempen), wielkopolskie/Polska.

3. mittlere Flugmelde-Leit-Kompanie (Funkmeßstellung 2. Ordnung Warthenstein) przemianowana z 12. Flugmelde-Leit Kompanie / Luftnachrichten-Regiment 201, rozwiązana w styczniu 1945 roku. Lokalizacja: Koziegłowy koło Olsztyna, śląskie/Polska.

4. mittlere Flugmelde-Leit-Kompanie (Funkmeßstellung 2. Ordnung Rossberg) przemianowana z 20. Flugmelde-Leit Kompanie / Luftnachrichten-Regiment 212. Lokalizacja: Suchowice koło Strztrzelina (Strehlen), dolnośląskie/Polska.

5. schwere Flugmelde-Leit-Kompanie (Funkmeßstellung 1. Ordnung Tatzelwurm) przemianowana z 16. Flugmelde-Leit Kompanie / Luftnachrichten-Regiment 201, rozwiązana w styczniu 1945 roku. Lokalizacja: Tarnów, małopolskie/Polska.

6. leichte Flugmelde-Kompanie sformowana w lutym 1945 roku na bazie byłego dowództwa Fluko Legnitz pod 1 kompanią – Stellung Liebenberg.
Lokalizacja: Legnica (Liegnitz), dolnośląskie/Polska.

7. leichte Flugmelde-Kompanie sformowana w lutym 1945 roku na bazie byłego dowództwa Fluko Breslau pod 2 kompanią – Stellung Kemperstein.
Lokalizacja: Wrocław/Kłodzko (Breslau/Glatz), dolnośląskie/Polska.

II. Abteilung

II batalion sformowany 2 września 1944 roku na bazie sztabu II batalionu 98 pułku meldowania lotów łączności powietrznej (II./Luftnachrichten-Flugmelde-Regiment 98) z dowództwem i sztabem w Opawie (Troppau) na czeskim Śląsku. Z niepotwierdzonych źródeł wynika, że w styczniu 1945 roku sztab batalionu mieścił się w Goczałkowicach na Górnym Śląsku (Bad Gottschalkowitz O./S.). Z dużą dozą prawdopodobieństwa… w związku z ofensywą styczniową Armii Czerwonej i szybkiemu postępowi sowieckiego walca, który zbliżył się niebezpiecznie do granic Górnego Śląska, dowództwo wraz ze sztabem i podległą placówką zostało końcem stycznia 1945 roku przeniesione do Opawy. Co więcej, w ramach batalionu funkcjonowały dwa dowództwa Flugwachkommando w Mysłowicach – Fluko Myslowitz i Opawie – Fluko Troppau. W skład batalionu wchodziło dziewięć kompanii w tym dwie ciężkie kompanie meldowania i kierowania lotów, cztery średnie kompanie meldowania i kierowania lotów, dwie lekkie kompanie meldowania lotów oraz jedna kompania radiowa meldowania lotów.

10. schwere Flugmelde-Leit-Kompanie (Funkmeßstellung 1. Ordnung Plattberg) przemianowana z 18. Flugmelde-Leit Kompanie / Luftnachrichten-Regiment 222, rozwiązana w styczniu 1945 roku. Stacja pełniła również dodatkową funkcję Fluko dla obszaru Mysłowic i obrony przeciwlotniczej Górnego Śląska. Lokalizacja: Pszczyna (Pless O./S.), śląskie/Polska.

11. schwere Flugmelde-Leit-Kompanie (Funkmeßstellung 1. Ordnung Nebelhorn). Lokalizacja: Góra Vysoká hole 1465 m n.p.m. (Hohe Heide) w Sudetach, Czechy.

12. mittlere Flugmelde-Leit-Kompanie (Funkmeßstellung 3. Ordnung Bischwitz). Lokalizacja: Biskupice koło Wrocławia (Breslau), dolnośląskie/Polska.

13. mittlere Flugmelde-Leit-Kompanie (Funkmeßstellung 2. Ordnung Kornberg) sformowana z 18. Flugmelde-Leit Kompanie / Luftnachrichten-Regiment 211. Lokalizacja: Łężce (Lenschütz bei Cosel), opolskie/Polska.

14. mittlere Flugmelde-Leit-Kompanie (Funkmeßstellung 2. Ordnung Kranstein) przemianowana z 12. Flugmelde-Leit Kompanie / Luftnachrichten-Regiment 222, rozwiązana w styczniu 1945 roku. Lokalizacja: Grabie koło Krakowa, małopolskie/Polska.

15. mittlere Flugmelde-Leit-Kompanie (Funkmeßstellung 2. Ordnung Ratibor). Lokalizacja: Krzanowice (Kranstädt), śląskie/Polska.

16. leichte Flugmelde-Kompanie sformowana w lutym 1945 roku. Lokalizacja: Nowe Miasto nad Metują/Szumperk (Neustadt an der Mettau/Mährisch Schönberg), Czechy.

17. leichte Flugmelde-Kompanie sformowana w lutym 1945 roku na bazie byłego dowództwa Fluko Troppau pod 11 kompanią – Stellung Nebelhorn.
Lokalizacja: Opawa (Troppau), Czechy.

18. leichte Flugmelde-Funk-Kompanie sformowana w lutym 1945 roku.
Lokalizacja: Opawa (Troppau), Czechy.

III. Abteilung

III batalion sformowany 2 września 1944 roku z dowództwem i sztabem w Łodzi (Litzmannstadt) leżącej wówczas administracyjnie na zaanektowanych ziemiach do III Rzeszy w okręgu zwanym Kraj Warty (Reichsgau Wartheland). W ramach batalionu funkcjonowało również dowództwo Flugwachkommando w Łodzi – Fluko Litzmannstadt. W skład batalionu wchodziły trzy kompanie w tym dwie ciężkie kompanie meldowania i kierowania lotów i jedna średnia kompania meldowania i kierowania lotów. Po rozwiązaniu kompani ze składu batalionu w styczniu 1945 roku związek uległ całkowitemu rozformowaniu w lutym 1945 roku.

20. schwere Flugmelde-Leit-Kompanie (Funkmeßstellung 1. Ordnung Perlhuhn) przemianowana z 21. Flugmelde-Leit Kompanie / Luftnachrichten-Regiment 212, rozwiązana w styczniu 1945 roku. Stacja pełniła również dodatkową funkcję Fluko dla obszaru Łodzi. Lokalizacja: Piotrków Trybunalski (Petrikau bei Litzmannstadt), łódzkie/Polska.

21. schwere Flugmelde-Leit-Kompanie (Funkmeßstellung 2. Ordnung Konradsburg) przemianowana z 16. Flugmelde-Leit Kompanie / Luftnachrichten-Regiment 215, rozwiązana w styczniu 1945 roku. Lokalizacja: Konin, wielkopolskie/Polska.

22. mittlere Flugmelde-Leit-Kompanie (Funkmeßstellung 2. Ordnung Lahnburg) przemianowana z 9./zbV (zur besonderen Verwendung) 1, rozwiązana w styczniu 1945 roku. Lokalizacja: Łask (Lask bei Litzmannstadt), łódzkie/Polska.

[Rys. 02] Skład bojowy i schemat organizacyjny pułku w okresie od września 1944 do lutego 1945 roku sporządzony według ogólnodostępnych danych… obejmujący podległe placówki terenowe i lokalizacje nowo utworzonych kompani w lutym 1945 roku. Pomimo faktu rozwiązania ośmiu kompani ze składu pułku w styczniu 1945 roku na uwagę zasługuje chronologia nazewnictwa w tworzeniu nowych jednostek. Co ciekawe... pod koniec wojny ilość nowych związków taktycznych i jednostek w armii niemieckiej wyglądała imponująco tylko na papierze… niestety rzeczywistość wyglądała zgoła inaczej.

Skład pułku na przestrzeni września 1944 i lutego 1945 roku [Rys. 02] ulegał częstym zmianą i nigdy nie przedstawiał jednolitej wartości bojowej przez cały okres swojego funkcjonowania. W miejsce rozwiązanych kompani w styczniu 1945 roku powstawały całkiem nowe… zapewne na bazie tych, które zostały rozformowane… bądź w toku prowadzonych działań wojennych rozbite a sprzęt utracony lub zniszczony przez obsługę na miejscu. Ustępujące przed Armią Czerwoną, wojska niemieckie niszczyły lub porzucały sprzęt bojowy… co nie było ewenementem wobec szybkiego postępu, porażającej przewagi i beznadziejnej sytuacji walczących wojsk niemieckich.

 

Porzucony przez wycofujące się wojska niemieckie mały „Würzburg”... radar typu FuMG 62 (FuMG 39) służący do kierowania ogniem artylerii przeciwlotniczej Flak i świateł reflektorów (Flak-Scheinwerfer). Jak widzimy na załączonej fotografii... koła wózków przyczepy specjalnej (Sonderanhänger 104) zdążyły już znaleźć nowego właściciela i późniejsze zastosowanie w cywilnych powojennych realiach… zdjęcie wykonane w pobliżu obecnej polsko-czeskiej granicy w maj 1945 roku w Czechach. Źródło… facebook/Bóbr 1945, foto: www.modelforum.cz.

Mapa…

Fragment współczesnej mapy w południowo-zachodnich granicach Polski i jej sąsiadów, opracowanej na podstawie szablonu map ze strony gyges.dk, prezentująca rozmieszczenie niemieckich instalacji radiotechnicznych... stacji radarowych i namierniczych (Flugmeldemess / Jägerleit Stellungen) i przypisanych do nich kompani meldowania i kierowania lotów (Flugmelde-Leit-Kompanie) wchodzących w skład pułku łączności… Luftnachrichten-Regiment 229.

 

Ponadto białym kolorem na mapie zostało naniesione dowództwo i sztab pułku wraz z podległymi batalionami (Abteilung) oraz ich lokacją… a w południowo-centralnym punkcie mapy żółtym kolorem naniesiono siedzibę dowództwa powietrzno-myśliwskiego Śląsk (Jagdfliegerführer Schlesien) w Koźlu, które ostatecznie w styczniu 1945 zostało przydzielone do 6 Floty Powietrznej (Luftflotte 6) i przeniesione na lotnisko Praga-Ruzyně w Czechach.

Co ciekawe… oprócz stacji radarowych (Flugmeldemess Stellung) obsługiwanych przez kompanie 229 pułku łączności… pod dowództwo regionalne w Koźlu podlegały również stacje namiernicze (Jägerleit Stellung) „Orange” koło Łowicza pod Warszawą obsługiwaną przez 10. Jägerleit-Kompanie i „Ananas” na Górze Świętej Anny obsługiwaną przez 11. Jägerleit-Kompanie obie ze składu II batalionu (Abteilung) pułku łączności... Luftnachrichten-Regiment 219.

W kolorze blaugrau… barwy broni Luftnachrichten

Umundurowanie żołnierzy służby łączności i rozpoznania powietrznego, jak i zresztą całych sił powietrznych (Luftwaffe) III Rzeszy, tworzących z wojskami lądowymi (Heer) i marynarką wojenną (Kriegsmarine) zbrojne ramię Rzeszy Adolfa Hitlera zwane Wehrmachtem, jako odrębnego i nowego rodzaju siły zbrojnej, która niegdyś wchodziła jeszcze w skład Deutsches Heer... armii kajzerowskich Niemiec, była relatywnie… jak na tamte czasy, nowoczesną i prężnie rozwijającą się strukturą, którą charakteryzowało własne umundurowanie (oparte na mundurach organizacji sportowych i paramilitarnych Deutscher Luftsportverband i Reichsluftschutzbund) w wyróżniającym się, jak na siły powietrzne przystało, niebieskoszarym kolorze „blaugrau”... insygniami, oznakami i odznaczeniami oraz stopniami na patkach kołnierzowych i kombinezonach specjalnych, noszonych przez personel latający i strzelców spadochronowych.

 

Po dojściu w 1933 roku Adolfa Hitlera do władzy i stopniowej nazyfikacji życia publicznego w Niemczech... swastyka wpisana w białe koło na płacie czerwonego koloru stała się motywem nowej niemieckiej flagi narodowej, a po utworzeniu Wehrmachtu 16 marca 1935 roku, nowej siły zbrojnej Trzeciej Rzeszy Niemieckiej, nazistowskie symbole znalazły się na flagach wojskowych, insygniach, odznakach i odznaczeniach… na czapkach i mundurach wylądowały, wzorowane na orłach legionów rzymskich, nazistowskie adlery ze swastyką.

W odróżnieniu od armii... niemieckich wojsk lądowych (Heer), Luftwaffe posiadało podwójny system oznaczenia stopni noszony na kołnierzach i naramiennikach mundurowych. Początkowo były to tylko szewrony, naramienniki i epolety... jak w wojskach lądowych, dodatkowo dla wyróżnienia wprowadzono patki na kołnierze bluzy mundurowej (Tuchrock), bluzy lotniczej (Fliegerbluse), bluzy Waffenrock, która miała zastąpić wszystkie pozostałe wzory umundurowania i początkowo również na płaszczu. Specjalne insygnia stopnia (od Unteroffizier wzwyż) noszono również na obu rękawach kombinezonu lotniczego oraz kombinezonu spadochronowego… potocznie zwanego „workiem na kości” (Knochensack), charakterystycznego ubioru dla niemieckich strzelców spadochronowych (Fallschirmjäger).

 

Pododdział na apelu... zdjęcie doskonale ukazuje wzory noszonej przez żołnierzy Luftwaffe bluzy mundurowej. Pierwszy z lewej... podoficer, najprawdopodobniej szef pododdziału w stopniu sierżanta (Feldwebel) lub starszego sierżanta (Oberfeldwebel), w bluzie wzoru Tuchrock, która była podstawowym typem bluzy w latach 1935-39. Co ciekawe żołnierzowi ze zdjęcia brakuje lewego naramiennika. Drugi z prawej... plutonowy (Unteroffizier) w bluzie wzoru Fligerbluse M35, która była w użyciu w tym samym czasie co Tuchrock. Fliegerbluse była pierwotnie zaprojektowana dla obsług samolotów, ze względu na dużą wygodę w użytkowaniu i nowoczesny krój, stała się podstawowym polowym typem bluzy mundurowej wszystkich jednostek Luftwaffe. Trzeci z prawej... plutonowy (Unteroffizier) w bluzie wzoru Fligerbluse M40, zmodyfikowanej o kieszenie i inne udogodnienia wersji bluzy wzoru M35. Foto… źródło www.digit.wdr.de.

Wyróżniającym elementem umundurowania żołnierzy służby łączności i rozpoznania powietrznego był brązowy (braun) kolor broni (Waffenfarben), który wizualnie ściśle określał barwy służb... ich specjalność, i korpusy osobowe w Luftwaffe. System kolorów korpusu był częścią patek kołnierzowych (Kragenspiegel), lamówek kołnierza mundurów, czapek i kolorowych wypustek wokół pasków naramienników, ornamentów i lampasów generalskich i oficerskich spodni, insygnia rangi na rękawach kombinezonów specjalnych... noszonych przez personel latający i strzelców spadochronowych, a także częścią barw chorągwi, sztandarów i proporcy.

 

Propagandowa karta pocztowa z serii „Zwycięskie chorągwie i sztandary niemieckiego Wehrmachtu” (Die siegreichen Fahnen und Standarten der deutschen Wehrmacht) z 1940 roku autorstwa Gottfrieda Kleina, znanego z licznych projektów znaczków i kart pocztowych ilustratora i artystę w III Rzeszy. Pocztówka prezentuje sztandar w barwach broni Luftnachrichten, wojsk łączności Luftwaffe na tle niebiesko-szarego nieba z widocznym w dali pojazdem obsługi telefonicznej (Fernsprechbetriebskraftwagen) Kfz. 72 i zapewniającymi łączność żołnierzami.

Grupa rozmawiających żołnierzy na placu koszarowym we wczesnym okresie... tj. druga polowa lat trzydziestych, co możemy stwierdzić po patkach na kołnierzach płaszczy. Co ciekawe… w tle widoczne dwa urządzenia typu RRH (Ringtrichter-Richtungshörer) tzw. Flak-Horchgerät, czyli akustyczna stacja nasłuchowa, dzięki której namierzano nadlatujące samoloty po odgłosie pracujących silników. Urządzenia tego typu były standardowym wyposażeniem baterii ciężkich reflektorów przeciwlotniczych (Flak-Scheinwerfer), służące do wstępnego naprowadzania przyrządu centralnego baterii na cel. Po prawej stronie widoczny jeden z dwóch jednoosiowych wózków przyczepy specjalnej (Sonderanhänger 104), służącej do transportu urządzenia. Foto… źródło www.digit.wdr.de.

Dla wizualnego zobrazowania omawianego zagadnienia, na podstawie planszy barwnej prezentującej korpus szeregowych (Mannschaften) Luftwaffe... pomijając celowo pozostałe korpusy osobowe, które będą tematem osobnego artykułu, przedstawię system noszenia stopni w najniższej, a zarazem najliczniejszej grupie osobowej niemieckich siłach powietrznych III Rzeszy. Jak wspomniałem wcześniej... w odróżnieniu od armii (Heer), Luftwaffe stosowało podwójny system oznaczania stopni noszony na patkach kołnierzowych i naramiennikach a w przypadku korpusu szeregowych (od „Gefreiter” starszego szeregowego w górę), szewronów na lewym górnym rękawie bluzy mundurowej. Patki w kolorze broni... noszone na kołnierzach bluz mundurowych oraz początkowo też płaszczy, posiadały wpięte aluminiowe „mewki” podwójne skrzydła (od jednej do czterech na łacie kołnierza) ułatwiające szybką identyfikacje stopnia.

Ponadto na prawej piersi bluzy mundurowej, czapki garnizonowej (Schirmmütze) oraz furażerki (Schiffchen) później także czapki polowej (Einheitsfeldmütze M43), nad kokardą w barwach narodowych (rys. C), noszono orła Luftwaffe podniesionego do rangi godła narodowego. Orzeł występował w dwóch wersjach... pierwszej stosowanej w latach 1935-36 (orzeł z „opadającym” ogonem) oraz drugiej stosowanej od 1936 roku. Prezentowany na grafice orzeł (rys. B) to wersja druga (z „rozkloszowanym” ogonem) stosowana przez Luftwaffe do końca wojny. Na hełmach (Stahlhelm), które występowały w Luftwaffe w wielu odmianach, naklejano kalkomanie... orła po lewej stronie (rys. D) po prawej natomiast naklejano tarczę z barwami narodowymi (rys. A), przy czym oznaczenie to występowało zazwyczaj tylko na wczesnych modelach hełmów.

 

1 — Flieger der Fliegertruppe (lotnik/szeregowy wojsk lotniczych) podwójne skrzydła na łacie kołnierza,

2 — Sanitätsgefreiter (starszy szeregowy sanitarny) pojedynczy szewron na rękawie bluzy mundurowej plus dwa podwójne skrzydła na łacie kołnierza, ponadto na lewym przedramieniu żołnierze i podoficerowie służby nosili naszywkę specjalności z Laską Eskulapa,

3 — Gefreiter (Unteroffiziersanwärter) im Flak-Regiment der Division „Hermann Göring” (starszy szeregowy, kandydat na podoficera, w pułku artylerii przeciwlotniczej dywizji „Hermann Göring”) pojedynczy szewron na rękawie bluzy mundurowej plus dwa podwójne skrzydła na łacie kołnierza oraz charakterystyczna dla kandydata na podoficera srebrnoszara przesuwka z taśmy dystynkcyjnej na naramiennikach, w późniejszym okresie wojny usunięto obwódkę koloru broni z białych łat kołnierza i zamiast tego epolety otrzymały odpowiednią do pododdziału broni dywizji lamówkę,

4 — Fahnenjunker-Gefreiter der Luftnachrichtentruppe (starszy szeregowy-podchorąży wojsk łączności powietrznej) pojedynczy szewron na rękawie bluzy mundurowej plus dwa podwójne skrzydła na łacie kołnierza oraz charakterystyczny dla podchorążych, kandydatów na oficerów Luftwaffe, skręcony aluminiowy sznur noszony od 1940 roku na naramiennikach,

5 — Obergefreiter im Flak-Regiment 22 (kapral w 22 pułku artylerii przeciwlotniczej) podwójny szewron na rękawie bluzy mundurowej plus trzy podwójne skrzydła na łacie kołnierza. Numery pułków na epoletach noszono przed wybuchem wojny i na jej początku... ponadto kołnierz bluzy mundurowej był jeszcze obszyty lamówką,

6 — Stabsgefreiter einer Luftwaffenbaueinheit (kapral sztabowy jednostki budowlanej Luftwaffe) podwójny szewron z gwiazdką na rękawie bluzy mundurowej plus cztery podwójne skrzydła na łacie kołnierza,

7 — Hauptgefreiter (główny kapral) potrójny szewron na rękawie bluzy mundurowej plus cztery podwójne skrzydła na łacie kołnierza. Stopień został zniesiony w maju 1944 roku i od tego momentu najstarszym stopniem w korpusie szeregowych był już tylko Stabsgefreiter kapral sztabowy.

 

Ogólny wykaz stopni w Luftwaffe według przykładowych patek i naramienników

 

1 — Kanonier der Flak-Artillerie (kanonier/szeregowy artylerii przeciwlotniczej) w zależności od rodzaju wojsk i pełnionej funkcji, stopień ten mógł przybierać różne formy, a w Luftwaffe ponadto można jeszcze wyróżnić formę Fliger (lotnik) czy Funker (radiooperator), 2 — Gefreiter der Fliegertruppe (starszy szeregowy wojsk lotniczych), 3 — Sanitätsobergefreiter (kapral sanitarny), 4 — Stabsgefreiter einer Luftwaffenbaueinheit (kapral sztabowy jednostki budowlanej Luftwaffe) stopień niemający bezpośrednio polskiego odpowiednika, ale jeżeli ma być, to będzie to starszy kapral, 5 — Unteroffizier der Luftnachrichtentruppe (plutonowy wojsk łączności powietrznej), 6 — Wachtmeister der Flak-ArtiIlerie (wachmistrz artylerii przeciwlotniczej) odpowiednikiem tego stopień w innych rodzajach służby będzie Feldwebel, czyli sierżant, 7 — Oberfeldwebel der Fliegertruppe (starszy sierżant wojsk lotniczych), 8 — Oberfähnrich der Flak-Artillerie (starszy chorąży artylerii przeciwlotniczej) na naramienniku w postaci cyfry, między dwoma srebrnymi gwiazdami, widoczny emblemat jednostki Flak-Regiment 2 (2 pułk artylerii przeciwlotniczej), 9 — Stabsfeldwebel eines Jägerregiments in der Division „Hermann Göring” (sierżant sztabowy pułku łowców w dywizji „Hermann Göring”) pułki Jäger powszechnie określane i tłumaczone także jako pułki strzelców, 10 — Leutnant der Fliegertruppe (podporucznik wojsk lotniczych), 11 — Oberleutnant der Flak-Artillerie (porucznik artylerii przeciwlotniczej) na naramienniku w postaci cyfr widoczny emblemat jednostki Flak-Regiment 22 (22 pułk artylerii przeciwlotniczej), 12 — Hauptmann einer Artillerieeinheit in einer Luftwaffen-Felddivision (kapitan jednostki artylerii w dywizji polowej Luftwaffe), 13 — Major der Luftnachrichtentruppe (major wojsk łączności powietrznej), 14 — Oberstleutnant der Fliegertruppe (podpułkownik wojsk lotniczych), 15 — Oberst im Generalstab der Luftwaffe (pułkownik Sztabu Generalnego Sił Powietrznych), 16 — Generalmajor (generał major) polskim odpowiednikiem będzie „jednogwiazdkowy” generał brygady, 17 — Generalleutnant (generał porucznik) polskim odpowiednikiem będzie „dwugwiazdkowy” generał dywizji, 18 — General der… (generał „z dodatkiem rodzaju broni”) polskim odpowiednikiem będzie „trzygwiazdkowy” generał broni, ranga ta posiadała wyróżnik w postaci rodzaju wojsk (broni) lub służby gdzie wyróżniano: General der Fallschirmtruppe (generał wojsk spadochronowych), General der Flak-Artillerie (generał artylerii przeciwlotniczej), General der Flieger (generał lotnictwa), General der Luftnachrichtentruppe (generał wojsk łączności powietrznej), General der Luftwaffe (generał Sił Powietrznych), 19 — Generaloberst (generał pułkownik) odpowiednikiem w Wojsku Polskim będzie „czterogwiazdkowy” generał armii, 20 — Generalfeldmarschall (marszałek polny lub feldmarszałek) polskim odpowiednikiem stopnia jest marszałek, 21 — Reichsmarschall (marszałek Rzeszy) stopień używany tylko przez Hermanna Göringa, naczelnego dowódcę Luftwaffe, nadany w lipcu 1940 roku po podboju Francji nieposiadający polskiego odpowiednika.

Wszystkie pokazane powyżej patki kołnierzyka były przyszyte do prawej strony kołnierza… natomiast te po lewej stronie były kopią… lustrzanym odbiciem prawej strony kołnierzyka. Ponadto istniały również różnice w naramiennikach oficerów sztabowych i generalicji

 

Zakończenie…

Niniejszy rozdział... który jest częścią większej całości, pracy poświęconej niemieckiej służbie łączności i rozpoznania powietrznego Luftwaffe, wcale nie wyczerpuje omawianego zagadnienia, a wręcz przeciwnie jest tylko małą częścią... szerokiego i może trochę skomplikowanego dla polskiego odbiorcy, ale za to interesującego z historycznego i wojskowego punktu widzenia, niszowego tematu lat II wojny światowej, której preludium rozpoczęło się na długo przed jej wybuchem we wrześniu 1939 roku.

Popełniona praca jest oparta o dostępne źródła i materiały... które poniekąd w dużej mierze są oparte na pracy Karla Otto Hoffmanna „Ln. – Die Geschichte der Luftnachrichtentruppe” trylogii poświęconej historii wojsk łączności Luftwaffe lat 1935-45, wydanej w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku, do której aktualnie nie mogę się odnieść ze względu na brak dostępu... a ceny na aukcjach zagranicznych, jak na niszową pozycję, potrafią przyprawiać o zawrót głowy. Całość bibliografii… materiałów i źródeł, z których korzystałem przy pisaniu niniejszej pracy, zostanie zamieszczona w wersji elektronicznej w pliku PDF pod tym mocno rozbudowanym jak na blog artykule.

 

Piotr Czesław Tomczyk/WRsC

 

Wykaz skrótów i terminów...

DLV – [Deutscher Luftsportverband] – Niemiecki Związek Sportu Lotniczego.
Flak – [Flugabwehrkanone, Fliegerabwehrkanone] – działo przeciwlotnicze (w zależności od kontekstu również artyleria przeciwlotnicza).

Fluwa – [Flugwache] – posterunek obserwacyjno-meldunkowy.
Fluko – [Flugwachkommando] – dowództwo posterunków obserwacyjno-meldunkowych.
GefStd – [Gefechtsstand] – stanowisko dowodzenia.
JK – [Jagdkorps] – korpus myśliwski.
JD – [Jagddivision] – dywizja myśliwska.
JAFÜ – [Jagdfliegerführer] – dowództwo powietrzno-myśliskie.
Ln-Rgt. – [Luftnachrichten-Regiment] – pułk łączności powietrznej.
NJRF – [Nachtjagdraumführer] – dowództwo nocnych myśliwców.

OKW – [Oberkommando der Wehrmacht] – Naczelne Dowództwo Wehrmachtu.
OKL – [Oberkommando der Luftwaffe] – Naczelne Dowództwo Sił Powietrznych.
RLM – [Reichsluftfahrtministerium] – Ministerstwo Lotnictwa Rzeszy. 

RLB – [Reichsluftschutzbund] – Związek Obrony Przeciwlotniczej Rzeszy.
Stellung 1. ord. – pozycja pierwszego rzędu (1. kategorii wykrywania).
Stellung 2. ord. – pozycja drugiego rzędu (2. kategorii wykrywania).
Stellung 2. ord. (Eisenbahn) – kolejowa (mobilna) pozycja drugiego rzędu (2. kategorii wykrywania).
Stellung 3. ord. – pozycja trzeciego rzędu (3. kategorii wykrywania).
zbV – [zur besonderen Verwendung] – do specjalnego użytku.

Bibliografia i źródła…

• Bauer Arthur O.: Deckname „Würzburg”. Ein Beitrag zur Erhellung der Geschichte des geheimnisumwitterten deutschen Radargeräts 1937-1945. Herten, Verlag Historischer Technikerliteratur, 1992
• Davis Brian L., Turner Pierre: German Uniforms of the Third Reich 1933-1945. Poole, Dorset, Blandford Press Ltd., 1980
• Konieczny Alfred: Śląsk a wojna powietrzna lat 1940-1944. Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1998
• Military Intelligence Service and the Division of Naval Intelligence: Uniforms and Insignia. JAN #1 a joint Army and Navy publication 1943-44
• Müller Werner: Bodenfunkmessgeräte der Deutschen Luftwaffe bis 1945. Waffen-Arsenal Band 132. Friedberg, Podzun-Pallas-Verlag, 1992
• Müller Werner: Horchgeraete Kommandogeraete und Scheinwerfer der schweren Flak. Waffen-Arsenal Sonderband S-21. Friedberg, Podzun-Pallas-Verlag, 1991
• Orlik Zygmunt J.: Pamiętny rok 1945 na ziemi pszczyńskiej. Pszczyna, Starostwo Powiatowe w Pszczynie, 2012
• Overy Richard: Bombowce nad Europą 1939-1945. Oświęcim, Wydawnictwo Napoleon V, 2017
• Price Alfred: Narzędzia mroku. Historia walki radioelektronicznej 1939-1945. Wrocław, Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006
• Tessin Geogr: Verbände und Truppen der deutschen Wehrmacht und Waffen-SS im Zweiten Weltkrieg 1939-1945. Achter Band: Die Landstreitkrefte 201-280. Osnabrück, Biblio Verlag, 1973
• Wróbel Janusz: Niemieckie ciężkie baterie przeciwlotnicze wokół Oświęcimia 1944-1945. Warszawa, Agencja Wydawnicza CB, 2019

       Strony internetowe

• Deutsches Atlantikwall-Archiv; http://www.atlantikwall.info/
• Foundation for German communication and related technologies; https://www.cdvandt.org/
• Grupa Rekonstrukcji Historycznej Kampfgruppe Adler; http://kgadler.pl/
• GYGES; https://www.gyges.dk/
• Kfz. der Wehrmacht; http://www.kfzderwehrmacht.de/
• Lexikon der Wehrmacht; https://www.lexikon-der-wehrmacht.de/
• Luftkrig 1939-45; http://www.luftkrig1939-45.dk/
• Rangabzeichen der Deutschen Wehrmacht (1935-1945); http://wdienstgrade.tripod.com/
• The Luftwaffe, 1933-45; https://ww2.dk/

Artykuł w formie pdf w linku…
Luftnachrichten-Regiment 229 | Pułk łączności Luftwaffe 1944-1945

Kryptonim „Plattberg”

O istnieniu... i funkcjonowaniu „pszczyńskiej” stacji radarowej w drugiej połowie trwania działań wojennych na frontach II wojny światowej, kiedy to hitlerowskie Niemcy po klęsce stalingrackiej i utracie znacznych sił na łuku kurskim w bitwie pancernej, gdzie w tym czasie Amerykanie i Brytyjczycy lądują na Sycylii (Opercaja Husky), co miało znaczący wpływ na dalszy jej przebieg, a później na kontynentalne Włochy (Operacja Avalanche), tracą bezpowrotnie inicjatywę na wschodzie zmuszeni wysłać cześć swoich sił do Włoch. Szala zwycięstwa zaczyna przechylać się na stronę aliantów a niszczycielskie naloty bombowe na niemieckie miasta, zakłady przemysłowe i ważne cele strategiczne... niezbędne do dalszego prowadzenia wojny, stają się utrapieniem i niemal codziennością. Skutkiem zaistniałego ciągu wydarzeń Pszczyna i jej okolice stały się ważnym punktem na mapie niemieckiej radiolokacji.

Mało rozpoznawalny... ze względu na swoją atrakcyjność, praktycznie nieopisany w polskiej literaturze, temat niemieckiego systemu obrony przeciwlotniczej, którym tak do prawdy zajmuje się niewielu i w zasadzie niewiele też o nim wiemy i to głównie ze względu na skąpy materiał archiwalny, który po nim pozostał bądź jego całkowity brak. Po dziś dzień... na polach i łąkach, rozsianych niemal po całym kraju, można zauważyć i odnaleźć pozostałości w postaci masywnych... standaryzowanych 60 tonowych, żelbetowych podstaw radarowych. Budowa systemu i szybko zmieniająca i postępująca na niekorzyść Niemców sytuacja oraz nasilające się naloty... wpierw przez brytyjskie później amerykańskie a na koniec wojny także przez radzieckie lotnictwo, wymusza jego rozwój i systematyczną modyfikację. Głównym elementem układanki tej sieci był układ radarów... wykrywających i naprowadzających, połączonych z centrami dowodzenia, które te z kolei były skomunikowane z oddziałami reflektorów, artylerii przeciwlotniczej i jednostkami lotnictwa myśliwskiego układem radiolatarni. Specjalne jednostki wojsk radiotechnicznych / łączności (Luftnachrichtentruppen) niemieckich sił powietrznych (Luftwaffe) śledziły i kontrolowały dwadzieścia cztery godziny na dobę przestrzeń powietrzną... wykrywały cele, dozorowały ruch własnego lotnictwa i naprowadzały myśliwce na nadlatujące bombowce.

Standaryzowana żelbetowa podstawa radaru FuMG-65 „Würzburg-Riese”

stosowana zarówno w obiektach Luftwaffe, jak i Kriegsmarine gdzie radar 

występował pod oznaczeniem FuMO-214. Oprócz wariantu podstawy 

Regelbau V229 wyróżnić można kilka innych wersji fundamentu 

i konstrukcji stosowanych pod ten typ radaru.

Łuny nad Vacuum...

Wojna toczyła się z dala od granic Śląska, a echa frontowych zmagań docierały tylko w listach wysyłanych do rodzin i coraz liczniejszych doniesieniach o poległych i zaginionych. Śląsk... żyzny i zasobny w węgiel, jako bardzo ważne ogniwo w gospodarce i realizacji niemieckiego programu zbrojeniowego, nazwany „schronem przeciwlotniczym Rzeszy”, uchodził wciąż za bezpieczne miejsce. Przenoszono i intensywnie rozbudowywano przemysł zbrojeniowy, w którym z powodu braku własnej siły roboczej coraz liczniej wykorzystywano prace robotników przymusowych, jeńców wojennych i więźniów obozów koncentracyjnych. Kiedy front wschodni dotarł do linii Wisły, a alianci zachodni opanowali południowe rejony włoskiego buta, co stworzyło dogodne możliwości do objęcia działaniami lotniczymi południowo-wschodnie rejony Niemiec w tym Śląsk.

Bombowiec B-24J Liberator z 464. Grupy Bombowej 15. Armii Powietrznej 

w drodze nad zakład IG Farben w Oświęcimiu 13 września 1944 roku.

Strategicznym znaczeniem dla dalszego funkcjonowania niemieckiej machiny wojennej były zlokalizowane na Górnym Śląsku zakłady produkcji paliw syntetycznych w Blachowni Śląskiej, Kędzierzynie, Zdzieszowicach i Monowicach koło Oświęcimia oraz rafinerii ropy naftowej w Boguminie, Czechowicach i Trzebini wchodzące w kompleks górnośląskiego przemysłu paliwowego, które stały się celem zmasowanych amerykańskich rajdów bombowych 15 Armii Powietrznej USAAF (15th United States Army Air Force). Była to jedna z najbardziej intensywnych kampanii lotniczych toczonych w czasie II wojny światowej określana mianem „śląskiej bitwy o benzynę”.

Bombardowanie rafinerii ropy naftowej w Dziedzicach przez Liberatory 

z 464. Grupy Bombowej 15. Armii Powietrznej 20 sierpnia 1944 roku.

Consolidated B-24 Liberator 15. Armii Powietrznej nad zakładami paliw syntetycznych w Blachowni Śląskiej 27 sierpnia 1944 roku.

Warto nadmienić, że do obrony amerykańskich formacji bombowców 15 Armii Powietrznej przed niemieckimi myśliwcami, latającymi nad cele w środkowej i południowej Europie między innymi nad Górny Śląsk, utworzono dwa skrzydła myśliwskie, w skład których wchodziło siedem grup. Jedną ze znanych i zarazem najsłynniejszą jednostką myśliwską (USAAF) okresu II wojny światowej, składającą się wyłącznie z afroamerykańskich lotników, była 332. Grupa Myśliwska (332nd Fighter Group) popularnie nazywana „Tuskegee Airmen” bądź od malowanych na czerwono stateczników... co było znakiem rozpoznawczym grupy, Red Tails. Lotnicy grupy zaistnieli też w pop kulturze, gdzie na kanwie historii „Czerwonych Ogonów” powstało kilka filmów.

Mustangi P-51C z 100. Dywizjonu 332. Grupy Myśliwskiej „Red Tails” na płycie lotniska w Ramitelli we Włoszech w listopadzie 1944 roku.

W obliczu zagrożenia...

Obrona przeciwlotnicza III Rzeszy była wzajemnie uzupełniana pionem wojskowym i cywilnym gdzie wojsko obejmowało artylerię przeciwlotniczą, lotnictwo myśliwskie oraz jednostki łączności, obrony powietrznej i służby naziemnej, które były zorganizowane i koordynowane w ramach dowództw okręgów powietrznych (Luftgaukommandos), gdzie dla obu śląskich prowincji okręg powietrzny (Lufgau) właściwy był okręg VIII z siedzibą sztabu we Wrocławiu. Funkcjonowanie obrony powietrznej bez systemu obserwacyjno-meldunkowego do wykrywania celów, powiadamiania, kierowania i naprowadzania artylerii i lotnictwa nie byłby możliwy. Z początkiem 1944 roku przystąpiono do modernizacji służby i wyposażaniu jej w nowoczesne urządzenia nasłuchowo-namiarowe gdzie do końca tegoż roku powstało szesnaście pozycji 1. i 2. kategorii wykrywania oraz dwie linie naprowadzania myśliwców.

Rozmieszczenie niemieckich instalacji radiotechnicznych, 

stacji radarowych i namierniczych (Flugmeldemess / Jägerleit Stellungen) 

na terenie Polski [źr. gyges.dk] 

W obliczu zagrożenia ze wschodu i południa jedna z linii obrony radarowej przebiegała wzdłuż 50 równoleżnika szerokości geograficznej północnej i 21 południka długości geograficznej wschodniej a narożnik stanowiła placówka radiotechniczna „Tatzelwurm” pod Tarnowem, gdzie głównymi elementami były stacje radarowe 1. kategorii wykrywania (Funkmeßstellung 1. Ordnung) położone na zachód i północ w odległości ok. 140 kilometrów. Obszar pomiędzy placówkami 1. kategorii, które oprócz funkcji typowo obserwacyjno-naprowadzających zajmowały się również gromadzeniem informacji dla nadrzędnych jednostek... bądź do jednostek artylerii przeciwlotniczej Flak, uzupełniano stacjami radarowymi 2. lub 3. kategorii wyposażonymi w sprzęt radarowy o mniejszych możliwościach... lub braku odpowiedniego do obsadzenia stacji gdzie posterunki 2. kategorii były stacjami obserwacyjno-naprowadzającymi a posterunki 3. kategorii stacjami radarowymi czysto obserwacyjnymi. System dopinała sieć radiolatarni umożliwiająca pilotom nocnych myśliwców orientacje w położeniu oraz określenie kursu powrotnego względem sygnałów namiernika na lotnisko stanowiąc tym samym pomoc nawigacyjną.

 

„Linia Kammhubera”

Nocny dach nad III Rzeszą zwany łożem z baldachimem... „Himmelbett” tworzył system taktyki walki powietrznej, opierający się na obronie radarowej i myśliwskiej, polegającej na ścisłej współpracy operatorów posterunków radarowych i lotników koordynowanych poprzez dowództwa poszczególnych sektorów tzw. boksów (Raum), którego ograniczała możliwość jednoczesnego śledzenia i naprowadzania zaledwie dwóch samolotów... własnego i nieprzyjaciela (pracujące w parze radary typu „Würzburg-Riese”... jeden śledzi, drugi naprowadza). Po rozbudowie i włączaniu do systemu urządzenia do radiowego namierzania pozycji (Y-Bodenstelle FuSAn-733) składającego się z nadajnika „Hans E-Mess” (maszt) i odbiornika „Heinrich Peiler” (wieża), dwóch urządzeń takiego rodzaju na stację, system zwiększył swoje możliwości śledzenia i naprowadzania do dwóch samolotów nieprzyjaciela i dwóch własnych myśliwców (kombinacja dwóch urządzeń typu „Hans E-Mess”/„Heinrich Peiler” do naprowadzania i dwóch radarów typu „Würzburg-Riese” do śledzenia). 

 

Niemiecki system nocnej obrony nazywany przez aliantów „Linią Kammhubera” (od nazwiska twórcy pułkownika, a następnie generała Josefa Kammhubera) rozciągała się od szwajcarskiej granicy, przez belgijskie miasto Liege do niemiecko-duńskiej granicy i składała się z serii naniesionych na mapie „Raum-ów" sektorów odpowiedzialności. System dodatkowo był zintegrowany z reflektorami oraz bateriami artylerii przeciwlotniczej rozmieszczonymi w północnych Niemczech i Holandii. Samoloty myśliwskie w systemie operowały w dwóch odmiennych sposobach... pierwszy określany mianem działań „ciemnych”, w których wykorzystywano radar i kontrolerów, dzięki którym naprowadzano je cel oraz działania „jasne” prowadzone za sektorami nocnych myśliwców działających na linii reflektorów przeciwko złapanym w strużek świateł samolotom przeciwnika, która z czasem również miała otrzymać radarowy system kierowania.

 

 

FuSAn-733 „Hans E-Mess Gerät” stacji „Tanne” i „Heinrich Peiler” 

stacji namierniczej „Jasmin” w miejscowości Tornby 

w regionie Jutlandia Północna w Danii.

Urządzenia systemu transmisji radiowej tzw. FuSAn (Funk-Sende-Anlage) do namierzania pozycji w systemie Y (Y-Bodenstelle FuSAn-733) niemieckich stacji namierniczych (Jägerleit Stellung) Luftwaffe. Po lewej... nadajnik systemu „Hans E-Mess” (maszt) służący do nadawania oraz określenia odległości sygnału z dokładnością do 300 metrów. Po prawej... odbiornik systemu „Heinrich Peiler” (wieża) służący wyłącznie do odbioru i określania kierunku pochodzenia sygnału z dokładnością do 1 stopnia kątowego. Oba urządzenia pracowały w parze... gdzie „Hans” wysyłał sygnał, czyli zapytanie do samolotu wyposażonego w urządzenie odezwowe tzw. transponder, który następnie był odsyłany i ponownie przechwytywany przez „Hansa”, który zliczał odległość, a powiązany z nim „Heinrich” określał namiar na źródło sygnału odpowiedzi. Tak na marginesie... pozostałości po niemieckiej stacji namierniczej o kryptonimie „Ananas” wyposażonej w urządzenia systemu Y („Hans E-Mess”/„Heinrich Peiler”) oraz radary typu „Freya-EGON” w postaci betonowych fundamentów, można po dziś dzień zobaczyć na pobliskich polach wzniesienia grzbietu Chełma po obu stronach autostrady A4 na Wyżynie Śląskiej w bliskim sąsiedztwie Góry Świętej Anny.

FuMG-401 A „Freya-LZ”

Urządzania radarowe wchodzące w skład systemu różniły się w zależności od kategorii placówki radiotechnicznej. Głównym wyposażeniem były radary ostrzegawcze średniego zasięgu typu FuMG-401 „Freya-LZ” oraz jego wcześniejsze i późniejsze warianty służące do wykrywania kursu potencjalnego celu, których maksymalny zasięg sięgał do 150 kilometrów bez możliwości określania wysokości celu, oraz działające w parze radary naprowadzania typu FuMG-65 „Würzburg-Riese”, które przy zasięgu maksymalnym do 80 kilometrów i zasięgu naprowadzania ok. 50 km służyły do bezpośredniego uchwycenia i naprowadzenia nocnego myśliwca w pobliże wrogiej maszyny. Radar ten mógł ściśle współpracować z baterią artylerii przeciwlotniczej, przesyłając dokładne namiary do prowadzanie ognia. Umożliwiał dokładne śledzenie, określenie odległości i kursu z oceną jego wysokości. Obsługę urządzenia stanowiła 6 osobowa załoga. Masa „Wielkiego Würzburga” sięgająca 18 ton sprawiła, że było to urządzenie stacjonarne wymagające masywnej żelbetonowej podstawy, gdzie średnica sferycznej anteny wynosiła 7,5 metra. Radary tego typu stanowiły podstawowe wyposażenie stacji wszystkich trzech kategorii wykrywania i pozostawały w użyciu do końca II wojny światowej. Największy radar ostrzegający dalekiego zasięgu typu FuMG-402 „Wassermann” instalowano w odległości ok. 280 do 300 kilometrów od siebie. Według dostępnych informacji na stan 20 czerwca 1944 roku na terenie Polski było zlokalizowanych pięć stacji radarowych tego typu, z czego tylko jedna była operacyjna a pozostałe były w trakcie budowy. Niektóre z tych stacji zostały ukończone, a fundamenty zostały znalezione we wszystkich lokalizacjach na terenie kraju.

Radar typu FuMG-65 „Würzburg-Riese” na duńskiej wyspie Amager.

Organizacja, zadania, dowodzenie i kontrola...

Żołnierze pułków radiotechnicznych a dokładnie tłumacząc z języka niemieckiego pułków łączności powietrznej (Luftnachrichten-Regiment), którymi obsadzano placówki radarowe, dzieliły się na trzy (Abteilung) bataliony, które składały się z 3 do 9 kompani. Kompanie meldowania i kierowania lotów (Flugmelde-Leit-Kompanie) mogły być ciężkie (schwere), średnie (mittlere) lub lekkie (leichte). Stan osobowy stacji radarowej 1. kategorii wykrywania (Funkmeßstellung 1. Ordnung) liczył około 250 do 300 żołnierzy.

 

Pułki radiotechniczne (łączności) były najwyższym poziomem organizacyjnym służby łączności i rozpoznania [radiowego] powietrznego (Luftnachrichtendienst) ówczesnych niemieckich sił powietrznych (Luftwaffe). Szeroki zakres zadań jednostek służby obejmował między innymi tworzenie i obsługę łączy łączności radiowej i telefonicznej, obserwacje przestrzeni powietrznej metodami pomiarów radiowych (radar), czyli służba meldowania i kierowania lotów, a także kontrola ruchu lotniczego oraz radionawigacja i naprowadzanie własnych statków powietrznych (system Y). Inne zadania obejmowały także detekcję radiową za pomocą stacji podsłuchowych, rozpoznanie radiowe, czyli kryptoanalizę zaszyfrowanego wrogiego ruchu radiowego oraz w końcu obronę radiową i wynikające z tego środki zaradcze wykorzystywane w szerokim znaczeniu walki radioelektronicznej. 

 

Oficer kierowania myśliwców (Jägerleitoffizier) na stanowisku dowodzenia w trakcie naprowadzania nocnego myśliwca na cel, pochyla się nad stołem oceny sytuacji (Seeburg Tisch), na którego szklanej płycie wyświetlane były zielone (myśliwiec) i czerwone (bombowiec) punkty symbolizujące lokalizacje samolotów.

Podporządkowanie i podział kompetencji dzielił się na trzy niezależne łańcuchy dowodzenia. Pion operacyjny, administracyjny i techniczny. Sprawy techniczne były w rękach inspektora wojsk łączności i radiotechniki Luftwaffe oraz komisarza specjalnego do spraw rozwoju techniki radarowej w stopniu generała broni sił powietrznych (General der Luftnachrichtentruppe) Wolfganga Martini, który był odpowiedzialny za badania, rozwój i produkcję oraz procedury dla wojsk. Łańcuch administracyjny przechodził przez okręgi powietrzne (Luftgau). Natomiast łańcuch operacyjny obejmował kwatery jednostek szczebla korpusu myśliwskiego (Jagdkorps), dywizji myśliwskiej (Jagddivision) i dowództw dziennej kontroli „Jagdfliegerführer” (Jafü) wyspecjalizowanych w działaniach myśliwskich oraz dowództwa jednostek szczebla „Nachtjagdraumführer” (NJRF) koordynujące działania nocnych myśliwców. Każda z tych kwater miała przydzielone kilka kompanii do obsady stanowisk dowodzenia GefStd (Gefechtsstände). Dowódca pułku (Luftnachrichten-Regiment) obsługującego pozycje radarowe (Flugmeldemess Stellungen), podlegające bezpośrednio pod dywizję myśliwską (Jagddivision / Jagdfliegerführer), pełnił również funkcje starszego doradcy dowódcy (Jagddivision / Jagdfliegerführer) w sztabie dywizji. Dowództwa jednostek szczebla „Nachtjagdraumführer” (NJRF) specjalizujące się w działaniach nocnych miały przydzielony (Abteilung) batalion z dowódcą pełniącym tę samą funkcję, jaką pełnił dowódca pułku na poziomie dywizji w sztabie.

 

 

 

FuMG 39 Würzburg D z obsługą na stanowisku… Francja 1943/44. 

Radary tego typu służyły do kierowania ogniem artylerii przeciwlotniczej Flak 

i świateł reflektorów (Flak-Scheinwerfer).

Kilka naziemnych stacji (od 3 do 4) radarowych tworzyło jeden sektor tzw. Raum, któremu oprócz jednostek obsługujących stacje (Flugmelde-Leit-Kompanie) podlegała ponadto konkretna grupa (Nachtjagdgruppe) nocnych myśliwców. Wszystkie sektory... dowodzone i koordynowane poprzez poszczególne dowództwa (NJRF), razem tworzyły system nocnej obrony powietrznej III Rzeszy. Zmiany organizacyjne następujące z końcem 1943 roku pociągnęły za sobą połączenie dowództw dziennych (Jafü) i nocnych (NJRF) jednostek myśliwców w ramach poszczególnych (Jagddivision) dywizji myśliwskich przez co do połowy 1944 roku sztaby dowództw jednostek nocnych myśliwców zostały rozwiązane.

FuMG-402 „Wassermann M IV”

Na wyposażeniu standardowej stacji 1. kategorii wykrywania znajdował się radar typu FuMG-404 „Jagdschloß” jako wszechstronny detektor (Rundumsuchgerät), radar typu FuGM-402 „Wassermann” jako zdalny lokalizator (Fernsuchgerät), dwa radary typu FuMG-80 „Freya” i jego różne warianty jako urządzenie do zgłaszania lotów (Flugmeldegerät) oraz dwa radary typu FuMG-65 „Würzburg-Riese” jako urządzenie docelowe (Flugzielgerät). Ponadto w skład stacji wchodziły posterunki obserwacyjno-meldunkowe Fluwa (Flugwache) oraz dodatkowe pomieszczenie operacyjne (Jagdführungszentralen), w którym tworzono raporty o bieżącej sytuacji w powietrzu na podstawie danych i informacji otrzymanych z podporządkowanych stacji radarowych, które z kolei przesyłano do jednostek nadrzędnych (Jafü/NJRF) wyższego szczebla.

„Wielki Würzburg” przechwycony przez Amerykanów i wysadzony 
w powietrze, prawdopodobnie przez jego załogę. Normandia, 
plaża w pobliżu Arromanches-les-Bains, 22 czerwca 1944 roku.

Stacja radarowa „Plattberg” 

Pszczyńska placówka radiotechniczna należąca do 1. kategorii wykrywania o kryptonimie „Plattberg” (Funkmeßstellung 1. Ordnung Plattberg) została umiejscowiona na polach między Pszczyną a Goczałkowicami, a jedynym zachowanym po dziś dzień reliktem jej funkcjonowania jest zlokalizowana niedaleko pszczyńskiego lasu „Remiza” sześcioboczna żelbetowa podstawa pod radar typu FuMG-65 „Würzburg-Riese”. Nazwy kodowe poszczególnych stacji rozpoczynały się od litery nazwy najbliższej miejscowości, które zazwyczaj symbolizowały nazwy obiektów występujących w naturze, rośliny i zwierzęta. Stąd „Plattberg”, który w naturze występuje jako szczyt górski leżący w Alpach Bawarskich w Austrii oraz bliskość miasta Pszczyna (Pless). Stację obsadzała 10. schwere Flugmelde-Leit-Kompanie wchodząca w skład Luftnachrichten-Regiment 229.

 

 

 Fragment zdjęcia lotniczego z 20 lutego 1945 roku, 

na którym okręgami zaznaczono stanowiska radaru FuMG-65 „Würzburg-Riese”

(zachowanej żelbetowej podstawy radaru śledzącego WR1 - zwanego czerwonym „Rot” i niezachowanej podstawy stanowiska radaru podążającego WR2 - zwanego zielonym „Grün”) oraz niezachowanego stanowiska radaru wczesnego ostrzegania FuMG-401 „Freya”. Linią zaznaczono fragment dzisiejszej ulicy Jeziornej łączącej Goczałkowice z Pszczyną... zdjęcie zorientowane w kierunku zachodnim.

 

Według dostępnych informacji stacja działała w tej lokalizacji w okresie od września 1944 do stycznia 1945 roku, choć z dostępnych dokumentów wynika, że funkcjonowała już w sierpniu 1944 roku obsadzona przez 18. Flugmelde-Leit Kompanie ze składu Luftnachrichten-Regiment 222 przemianowaną 2 września 1944 roku na 10. schwere Flugmelde-Leit-Kompanie wchodzącą w skład nowo utworzonego pułku łączności... Luftnachrichten-Regiment 229.

 

 

Fragment niemieckiej mapy „Bodenorganisation Großraum-Nachtjagd/Luftflotte Reich” datowanej na sierpień 1944 roku przedstawiającej organizację naziemnej służby nocnego lotnictwa myśliwskiego, obrony przeciwlotniczej i przestrzeni powietrznej Rzeszy dla obszaru kontrolowanego przez Flotę Powietrzną Rzesza (Luftflotte Reich)... co ciekawe kolorowymi chmurkami zaznaczono strefy artylerii przeciwlotniczej Flak (pomarańczowy) i strefy świateł reflektorów Flak-Scheinwerfer (zielony). Oprócz posterunków radiolokacyjnych (stacja „Plattberg” w centrum) na mapie zaznaczone zostały ciężkie latarnie lotnicze (Schweres Leuchtfeuer) „Xerxes” w rejonie Ostrawy, „Bruno” w Młoszowej pod Trzebinią w Małopolsce oraz „Lilli” w bliżej nieznanej lokalizacji na Górnym Śląsku. Natomiast trójkątami z wartością wysokości punktu nad poziomem morza oznaczono leżące w tej lokalizacji lotniska i bazy lotnicze (fliegerhorst) Luftwaffe. 

 

Co ciekawe... stacja radarowa „Plattberg” pełniła również dodatkową funkcję Fluko dla obszaru Mysłowic i obrony przeciwlotniczej Górnego Śląska. Stacja taka współpracowała zarówno z myśliwcami przechwytującymi, jak i również z bateriami artylerii przeciwlotniczej Flak... charakteryzował się samodzielnym zbieraniem informacji, oraz gromadzeniem danych spływających z podporządkowanych stacji, które po obróbce i analizie o spodziewanym kierunku i czasie nalotu były wysyłane do jednostki nadrzędnej... w tym przypadku do dowództwa powietrzno-myśliwskiego Śląsk (Jagdfliegerführer Schlesien) w Koźlu bądź do jednostek artylerii Flak danego obszaru odpowiedzialności.

 

 

 

Fragment zdjęcia lotniczego z 20 lutego 1945 roku, 

na którym okręgiem zaznaczono stanowisko radaru FuMG-404 „Jagdschloß”. 

Linią zaznaczono fragment dzisiejszej ulicy Podlaskiej łączącej Goczałkowice z 

Łąką... zdjęcie zorientowane w kierunku zachodnim.

 

Zygmunt J. Orlik w „Pamiętny rok 1945 na ziemi pszczyńskiej” pisał, że stacja funkcjonowała już w 1943 roku, co jest bardzo mało prawdopodobne, gdyż w tym czasie mógł już tutaj funkcjonować oddział... posterunek obserwacji powietrznej Fluko (Flugwachkommando), którego praca opierała się głównie na metodzie spostrzeżeń... obserwacji wzrokowej i nasłuchu przestrzeni powietrznej. Jak wspomniałem wcześniej... modernizacja i wyposażanie służby w nowoczesne urządzenia rozpoczęła się z początkiem 1944 roku. Według autora dowództwo placówki zakwaterowano w klasztorze Sióstr Salwatorianek w Goczałkowicach-Zdroju, a obsługa urządzeń stacji, komunikacji telefonicznej i administracji, ulokowana była w specjalnie do tego zbudowanym baraku, który stał w miejscu dzisiejszej restauracji „Relaks”.

Klasztor Zgromadzenia Sióstr Boskiego Zbawiciela - sióstr Salwatorianek 

w Goczałkowicach-Zdroju... źródło: Der Sonntagsbote. Wochenschrift deutscher Katholiken, 1938, Jg. 14, Nr. 49 [https://fotopolska.eu/]

 

 

Fragment zdjęcia lotniczego z 20 lutego 1945 roku, na którym okręgiem zaznaczono barak pomieszczeń komunikacji telefonicznej i administracji, czyli tzw. centrum operacyjnego stacji (Stellungszentrale/Auswertung), z którego odbywała się kontrola przechwytywania. Co ciekawe, po prawej... prostopadle do baraku centrali, znajdował się drugi, nieco mniejszy barak o niewiadomym przeznaczeniu. Linią zaznaczono fragment linii kolejowe na odcinku Goczałkowice-Zdrój - Pszczyna, dzisiejszej linii nr 139 Katowice - Zwardoń... zdjęcie zorientowane w kierunku zachodnim. 

 

Pszczyńska placówka radiotechniczna „Plattberg” była stacją w pełni operacyjną co możemy potwierdzić z dostępnych informacji i dokumentów. Jednak obecnie trudno jest określić dokładne położenie i ilość wszystkich urządzeń radarowych wchodzących w skład stacji. Wiemy, że radary bezpośredniego naprowadzania typu FuMG-65 „Würzburg-Riese” pracowały w parach... tak więc druga podstawa, według znalezionych informacji, najprawdopodobniej została zniszczona w trakcie budowy pobliskich wodociągów (wedle informacji emerytowanego pracownika Zakładu Uzdatniania Wody podstawa radaru, nazwana małym „bunkrem”, została skuta podczas budowy nowych hal na terenie zakładu). 

W skład stacji wchodził również radar typu Freya, czego dowodem miały być wykopane po wojnie cztery betonowe podstawy mocowania radaru zlokalizowane na polach w pobliżu ulicy Zdrojowej i Gerberów naprzeciw wodociągów (Zakład Uzdatniania Wody Goczałkowice). Czy w skład zespołu wchodził drugi radar typu Freya, trudno jest powiedzieć? (Aktualnie wiemy, że placówka „Plattberg” posiadał tylko jeden radar typu Freya). Natomiast informacja o dużym radarze umieszczonym w ceglanym budynku.... według naocznego świadka, znalazła swoje potwierdzanie w dokumentach ze stycznia 1945 roku.

Radar typu FuMG-404 „Jagdschloß” stacji radarowej „Bock” w 1946 roku 
w miejscowości Olsker na północy wyspy Bornholm w Danii.

Radar panoramiczny wczesnego ostrzegania i kontroli bitwy typu FuMG-404 „Jagdschloß” historycznie pierwszy system radarowy z wyświetlaczem wskaźnika pozycji w planie znajdował się na polach w połowie drogi między Goczałkowicami a Łąka niedaleko ulicy Podlaskiej. Obrotowa konstrukcja anteny radaru o rozpiętości 24 metrów i wysokości 5 metrów posadowiona była na ceglanym budynku, gdzie wysokość całkowita sięgała 12 metrów. Lustro anteny obracało się pionowo z prędkością 10 obrotów na minutę, a maksymalny zasięg wykrywania sięgał 200 kilometrów. Wszystkie radary tego typu wyposażone były w system identyfikacji swój-obcy (IFF) co umożliwiało niemieckim stacją radarowym identyfikacje własnych statków powietrznych. Transponder systemu (FuG 25a Erstling) był kluczowym elementem procedury naprowadzania nocnych myśliwców. Łączna masa... podstawy, przekładnie i osi głównej anteny wynosiła od 25 do 30 ton. Wysadzony przez wycofujących się Niemców w lutym 1945 roku. Pozostałości po radarze... zagłębienia gruntu i resztki fundamentów zostały zniwelowane w roku 1975 przez właściciela gruntu, na którym się znajdował. Relikty w postaci cegieł można było odnaleźć jeszcze w 2010 roku.

 

 

Obraz radarowy FuMG-404 „Jagdschloß” ofensywy bombowej RAF-u nad Berlinem 

30 stycznia 1944 roku z około 400 samolotami. Okrąg stanowi znacznik zasięgu 

100 km, przerwa u góry wskazuje geograficzną północ.

 

Pozostałe urządzenia radarowe stacji przed nadejściem Armii Czerwonej... co nastąpiło końcem stycznia 1945 roku i pierwszej dekady lutego... kiedy to przez Pszczynę i okolice przebiegała linia frontu, zostały zdemontowane i wywiezione, a czego nie zdążono ewakuować na czas... to wpadło w ręce czerwonoarmistów i zostało potraktowane jako łup wojenny. Pozostałości infrastruktury stacji radarowej zostały po wojnie rozebrane przez okolicznych gospodarzy... zapewne stalowe elementy konstrukcyjne i budulec w postaci cegieł i drewna z baraków, który tuż po wojnie był towarem deficytowym, został dobrze wykorzystany.

  Fragment niemieckiej mapy rozpoznania sytuacji powietrznej… „Einsatzkarte Luftlageaufklärung und Jägerführung”, instalacji radarowych i namierniczych oraz dowództw myśliwskich datowana na pierwszy stycznia 1945 roku. 

Co ciekawe jest na niej naniesiony operacyjny „Jagdschloβ” stacji radarowej „Plattberg”… zaznaczony czerwonym kołem w centrum (w legendzie jako „fertig” gotowy) oraz jego zasięg określony zakolorowanym na różowo okręgiem na mapie. Natomiast strefy nieobjęte zasięgiem... co wymagało rozbudowy istniejącej infrastruktury o kolejne radary typu Jagdschloβ (na mapie oznaczone czerwonym okręgiem jako „geplant” zaplanowane), zakreskowano czerwonym kolorem. 

Całość mapy dostępna w załącznikach do wersji elektronicznej artykułu.

 

Temat nie został całkowicie wyczerpany... a zebranie do kupy i przeanalizowanie dostępnych informacji i dokumentów oraz przedstawienie dość złożonego i skomplikowanego zagadnienia radiolokacji w postaci tego artykułu, zajęło trochę czasu i kilka nieprzespanych nocy spędzonych nad źródłami, które przeważnie... jakby nie inaczej, są w języku niemieckim. Co się tyczy samej „pszczyńskiej” placówki radiotechnicznej i jej poszczególnych instalacji systemu radarowego warto sięgać głębiej... kto wie, czas lubi nas zaskakiwać i pewnego dnia ujrzą światło dzienne rzeczy, których się w ogóle nie spodziewaliśmy. Temat wart uwagi... i dalszego badania.

Piotr Czesław Tomczyk/WRsC

Podstawa radaru typu FuMG-65 „Würzburg-Riese” 

zlokalizowana na pograniczu Pszczyny i Goczałkowic 

niedaleko lasu „Remiza”... maj 2014 roku.

Wykaz skrótów...

• Flak – [Flugabwehrkanone, Fliegerabwehrkanone] – działo przeciwlotnicze (w zależności od kontekstu również artyleria przeciwlotnicza)
• Fluwa – [Flugwache] – posterunek obserwacyjno-meldunkowy
• Fluko – [Fugwachkommando] – dowództwo posterunków obserwacyjno-meldunkowych
  
• FuMG – [Funkmeßgerät] – radiowe urządzenie pomiarowe
• FuMO – [Funkmeßortungsstellung] – radiowa pozycja pomiarowa (głównie morska)
• FuSAn – [Funk-Sende-Anlage] – system transmisji radiowej
• GefStd – [Gefechtsstand] – stanowisko dowodzenia
• JK – [Jagdkorps] – korpus myśliwski.
• JD – [Jagddivision] – dywizja myśliwska.
• JAFÜ – [Jagdfliegerführer] – dowództwo powietrzno-myśliskie.
• Ln-Rgt. – [Luftnachrichten-Regiment] – pułk łączności powietrznej.
• NJRF – [Nachtjagdraumführer] – dowództwo nocnych myśliwców.
• USAAF – [United States Army Air Forces] – Siły Powietrzne Armii Stanów Zjednoczonych
  

Bibliografia i źródła...

• Bauer Arthur O.: Deckname „Würzburg”. Ein Beitrag zur Erhellung der Geschichte des geheimnisumwitterten deutschen Radargeräts 1937-1945. Herten, Verlag Historischer Technikerliteratur, 1992
• Konieczny Alfred: Śląsk a wojna powietrzna lat 1940-1944. Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1998
• Müller Werner: Bodenfunkmessgeräte der Deutschen Luftwaffe bis 1945. Waffen-Arsenal Band 132. Friedberg, Podzun-Pallas-Verlag, 1992
• Orlik Zygmunt J.: Pamiętny rok 1945 na ziemi pszczyńskiej. Pszczyna, Starostwo Powiatowe w Pszczynie, 2012
• Overy Richard: Bombowce nad Europą 1939-1945. Oświęcim, Wydawnictwo Napoleon V, 2017
• Price Alfred: Narzędzia mroku. Historia walki radioelektronicznej 1939-1945. Wrocław, Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006
• Wróbel Janusz: Niemieckie ciężkie baterie przeciwlotnicze wokół Oświęcimia 1944-1945. Warszawa, Agencja Wydawnicza CB, 2019
  

Strony i artykuły internetowe

• Haduch Edward: Red Tails nad Kędzierzynem. [online] https://geoexplorer.pl/tag/332-grupa-mysliwska-usaaf/ [dostęp: 5 lutego 2015]
• Kościelny Dominik: System radarowy. Ostrzeż, wykryj i zestrzel! [online] http://domiks.simplesite.com/442276436/
• Mleczko Piotr: 15th United States Army Air Force - geneza powstania, struktura, opis działań wojennych. [online] https://www.infolotnicze.pl/2016/11/15/15th-united-states-army-air-force-geneza-powstania-struktura-opis-dzialan-wojennych/ [dostęp: 15 listopada 2016]
• Petersen Carsten: Luftkrig 1939-45. [online] http://www.luftkrig1939-45.dk/
• Svejgaard Michaël: Luftwaffe night fighter control methods. GYGES Publishing Company [online] https://www.gyges.dk/Himmelbett.htm [dostęp: 9 sierpnia 2003]
• Svejgaard Michaël: The Luftnachrichten Dienst. GYGES Publishing Company [online] https://www.gyges.dk/the_luftnachrichten_dienst.htm [dostęp: 9 sierpnia 2003]
• Wikipedia: Himmelbett. [online] https://pl.wikipedia.org/wiki/Himmelbett/

Fotografie archiwalne: Domena publiczna

Artykuł w formie pdf w linku... Kryptonim Plattberg | Stacja radarowa 1944-1945